است . گفتار در اينكه چرا در پاسخ از اينكه ( چه انفاق كنيم ؟ ) فرموده : ( عفو را ) همان گفتارى است كه ما در تفسير آيه « يَسْئَلُونَكَ ما ذا يُنْفِقُونَ ؟ قُلْ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالأَقْرَبِينَ . . . » گذرانديم . * ( « يُبَيِّنُ اللَّه لَكُمُ الآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ فِي الدُّنْيا وَالآخِرَةِ » ) * ظرف ( در دنيا و آخرت ) متعلق است به جمله ( تتفكرون ) ، ولى ظرف آن نيست ، و معناى آيه اين است كه شايد شما در باره امور دنيا و آخرت فكر كنيد ، ( نه اينكه در دنيا و آخرت فكر كنيد ) ، بلكه در باره حقيقت اين دو نشاه ، البته آنچه مربوط به شما است فكر كنيد ، و بفهميد كه دنيا خانه اى است كه خدا آن را براى شما آفريد ، تا در آن زندگى كنيد ، و آنچه برايتان در خانه آخرت كه بازگشتگاه شما است نافع است كسب كنيد ، چون در آخرت به سوى پروردگارتان بازگشت مىكنيد و خدا شما را در برابر اعمالى كه در دنيا كرده‌ايد جزا مىدهد . در اين آيه شريفه دو نكته هست ، اول اينكه مردم را تشويق و تحريك مىكند به اينكه پيرامون حقايق وجود ، و معارف مبدأ و معاد و اسرار طبيعت بحث كنند و در طبيعت اجتماع و نواميس اخلاق ، و قوانين زندگى فردى و اجتماعى بينديشند و سخن كوتاه آنكه از ميان تمامى علومى كه از مبدأ و معاد و حقايق بين آن دو بحث مىكند ، آنچه را كه مربوط به سعادت و شقاوت انسان است به كار بگيرند . دوم اينكه قرآن كريم هر چند كه بشر را به اطاعت مطلقه و بىچون و چراى خدا و رسول دعوت مىكند ، الا اينكه به اين هم رضايت نمىدهد كه مردم احكام و معارف قرآنى را با جمود محض و تقليد كوركورانه ، و بدون هيچ تفكر و تعقلى بپذيرند ، بلكه بايد فكر و عقل خود را به كار بگيرند ، تا در هر مساله حقيقت امر كشف شود ، و با نور عقل راهشان در اين سير و سلوك روشن گردد . و گويا مراد از تبيين همان كشف و پرده بردارى از علل احكام و قوانين ، و روشنگرى اصول معارف و علوم باشد . * ( « وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى ، قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ » ) * اين آيه شريفه اشعار بلكه دلالت دارد بر نوعى تخفيف و تسهيل ، چون اول اجازه خلط و آميزش با ايتام را مىدهد ، بعدا مىفرمايد و اگر خدا خواست كمكتان مىكند ، و از اين تعبير معلوم مىشود كه مسلمانان قبلا تشديدى از خدا نسبت به امر ايتام شنيده بودند ، كه مايه تشويش